• شنبه, 13 آذر , 1395

88742743 ,  88742741  تلفن سنگ آرتا

88739524  فکس سنگ آرتا

[email protected]  ایمیل سنگ آرتا

هنر سنگ ایران

هنر سنگ ایران

از زمانی كه بشر نخستین ابزارھا را با سنگ ساخت و آتش را از سایش دو سنگ بدست آورد و نخستین خانه ھای خود را در دل غارھا ساخت تا عصر حاضر، این ماده ظاھرا” بی جان در زندگی ما نقش اساسی داشته ست . ھمچنان كه امروزه ھم سنگھای تزئینی و نما زینت بخش بنا ھای مدرن و كاخھا ھستند و سنگھای گرانبھا كه جواھر نامیده می شوند با جلوه ھای جادویی خود در ھاله ای از اوھام و افسانه قرار دارند.
با اینكه ایرانیان از ھنر كاربرد سنگ در ساخت كاخھا ، ستونھا ، پله ھا ، سنگ نوشته ھا و سنگ نگاره ھا به خوبی آگاھی داشتند ولی تمدن ھایی مثل مصر باستان ، آشوریان و بابلیان ھم اشیا سنگی ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته اند . به عنوان مثال در كنار مجسمه ھای عظیم از خدایان و پادشاھان آشوری می توان مجسمه ٢ سانتیمتر تا ٠.۵ – ھای بسیار كوچكی از صورت انسان ، گاو ، میمون و یا دیگر اشكال را به ابعاد حدود ٣ سانتیمتر را مشاھده نمود . ( نمونه ھایی از این مجسمه ھا در موزه ایران باستان قابل مشاھده است . )
بی شك استان فارس از نظر ھنر رشك برانگیز ایرانیان در شناخت و كاربرد سنگ و نقش آفرینی بر پیكر سخت آن برای ھمیشه تاریخ جایگاه ویژه ای دارد. در استان فارس مجموعه كاخھای تخت جمشید و پاسارگاد و ھمچنین سنگ نگاره ھای نقش رستم و نقش رجب و آتشكده فیروز آباد قرار گرفته اند. در ادامه مقاله ما به شرح مختصری از دیدگاه ھنری به بعضی ار آثار باستانی فوق می پردازیم :

آرامگاه كوروش و پاسارگاد
با نگاھی به آرامگاه كوروش و پاسارگاد ، نخستین سوالی كه در ذھن بیننده ایجاد می شود این است كه گذشتگان ما چگونه و با چه وسیله ای توانسته اند این سنگھای بسیار بزرگ را از دل كوه كنده ( جدا كنند ) ، تراش دھند ، جابجا كنند و سپس چنین بنا ھای عظیمی را بسازند ؟ آنھا چگونه توانسته اند در روزگار باستان ستون ھای بسیار بلند و قطور را بوجود بیاورند ؟ البته این ھا سوالاتی است كه باستان شناسان تا حدودی توانسته اند به آنھا پاسخ دھند.

نقش رستم و كعبه زرتشت
درنقش رستم یكی از تركیب ھای نادر زمین شناختی طبیعت ایران را می توان دید كه شامل دشتی زیبا و سرسبز است كه به دیواری از كوه سنگی خوش تراش ختم می شود . در سینه این كوه است كه ھنرمندان چیره دست ایرانی ، بخشی از رخدادھای مھم تاریخی را در قالب نقش برجسته ھای شكوھمند پدید آورده اند كه از جمله آنھا را می توان به صحنه تسلیم شدن والرین امپراطور روم به پادشاه ساسانی و نقوش چلیپا مانندی كه در اصل مقبره ۴ تن از پادشاھان بزرگ ھخامنشی است ، اشاره نمود. در مورد كعبه زرتشت ھم باید گفت كه این بنای عظیم كه در نزدیكی نقش رستم قرار دارد ، از سنگ ساخته شده است و در مورد كاربردھای آن روایت ھای مختلف تاریخی وجود دارد كه بحث كردن در مورد آنھا را به مقاله دیگر وامی گذاریم.

تخت جمشید
در تخت جمشید كوھی سنگی موسوم به كوه رحمت در كنار جاده قرار دارد . زیبایی سنگ ھایی كه در این كوه بكار رفته اند بیان كننده این مطلب است كه انگار ھزاران معمار چیره دست در طول قرون متمادی این سنگھا را بر روی یكدیگر قرار دادخ اند و ( سنگھا ) ھر بیننده ای را ناخودآگاه جذب خود می كنند . شاید جاذبه این نمایشگاه جادویی سنگ ( كوه رحمت ) در ھنرمندان و معماران ایران باستان ، انگیزه برپاداشتن كاخ ھای عظیم و كم نظیر تخت جمشید را ایجاد كرده است . از نظر ھنر شناخت سنگ باید گفت كه در ساخت تخت جمشید دونوع سنگ بكار رفته است :
سنگ ھای آھكی كه در احداث دیواره ھا بكار رفته اند و معدن آن ھنوز در كوه رحمت قرار دارد .
سنگ ھای سخت نظیر گرانیت كه در احداث پله ھا ، سرستون ھا و تندیس ھای باشكوه بكار رفته اند.
باید تخت جمشید را از نزدیك و با چشم دل تماشا كرد و شیفته و مجذوب آن شد تا اھمیت تاریخی و كمال ھنری آن را درك نمود . اینك به شرح ھنرھای مختلفی كه در ساخت تخت جمشید از آنھا استفاده است می پردازیم :

ستون سازی
در مورد ستون سازی استادان ایرانی ، ارباب ھنر بر این عقیده اند كه از لحاظ بلندی قامت و برافراشتگی و در عین حال ظرافت و زیبایی ، ستون ھای تخت جمشید نمونه برجسته از حجاری آن زمان محسوب می شوند . امتیاز و برتری سرستون آنجا را در این مورد می دانند كه نظیر آنھا در ھیچ كجا دیده نشده است . مخصوصا” دو گاو یا دو عقاب (ھما) و یا دو شیری كه پشت به پشت ھم و بصورت ظاھرا” زنده و جاندار بالای این ستونھا حجاری شده و از ابتكار خود ایرانیان است . شیار تراش تنه این ستونھا ٢ الی ٣ برابر تراش ستونھای مصری و  یونانی است . فاصله بین این ستونھا از ٣ تا ۴ برابر قطر پایه آنھا است در حالیكه این فاصله در ستونھای ساخت مصر و یونان از یك تا دو برابر قطر پایه آنھا تجاوز نمی كند.

حجاری
از لحاظ صاف كردن و صیقل دادن تخته سنگھای بزرگی كه در ساختمان تخت جمشید بكار رفته و ھمچنین در آمیختن و جور كردن سنگھای رنگارنگ و درزگیری آنھا با وسایل ناچیز آن روز ، نمونه ھای ممتازی وجود دارند كه ھر بیننده ای را وادار به تحسین می كند . چنان كه جرز ھای سنگی كاخ تچر یا تالار آئینه پس از گذشت بیش از ٢۵ قرن از نظر جلا ، صافی و درخشانی مثل این است كه تازه از زیر دست سنگ تراش توانایی بیرون آمده است .
موضوعی كه در این قسمت ھنرمندان را به شگفت می اندازد این است كه در ساختمان ھای سنگی امروزی با وسایل مدرن و متنوعی كه در اختیار استادان قرار دارد باز جلا دادن و درزگیری سنگھا به پایه زیبایی و ظرافت ساختمان ھای تخت جمشید نیست .

پیكر تراشی
نكته مھم دیگری كه جلب توجه اھل ھنر را می كند ، این است كه استادان ایرانی ھمیشه پایبند تقلید صرف از طبیعت نبوده اند بلكه اغلب میل داشتند حاصل خاطره و پیكر خیال خود را با نوك تیشه از دل سنگ بیرون بیاورند و ھر یك از این پیكرھا را مطابق آرزوھا و اندیشه ھای خویش جلوه گر سازند . چنانكه در دو پیكر عظیم از گاوھای بالدار با سر انسان در سردر بزرگ تخت جمشید و سرستون متعلق به ایوان جنوبی كاخ سه دروازه و ھمچنین دو پیكر از ھمین حیوان خیالی در بدنه دیوار كاخ مزبور وجود دارند. استاد پیكر تراش خواسته است عظمت و ابھت موجود خیالی خود را به این صورت خارق العاده نمایان سازد . در نقش ھایی از پیكار شاه با حیوان افسانه ای كه نماد اھریمن است و بر جای مانده است ، باز ھم پیكرھای عجیبی خلق شده اند مثلا” یكی از این موجودات خیالی دارای سر ، تنه و پای شیر و دم عقرب ، دیگری صاحب سر، بال ، دم و پنجه عقاب و گردن ، یال و تنه شیر است.

ریزه كاری
از طرف دیگر در حین عظمت و صلابتی كه در كارھای این استادان دیده می شود و در عین حال از ظرافت و ریزه كاری این ھنرمندان چه روی آجر و سنگ و چه روی فلزات ، مھره ھا ، استوانه ھا و بازوبندھا نمونه ھای برجسته ای وجود دارند كه ھر بیننده ای را دچار حیرت می كند. از جمله نقشی روی غلاف قداره اسلحه دار شاه در دو مجلس ایوان شرقی و جنوبی عمارت خزانه تخت جمشید است كه عالی ترین نمونه ریزه كاری روی سنگ به شمار می آید . ھمچنین پیكر بسیار ظریف و زیبای شیر از سنگ لاجورد و بالاتر از ھمه سر مجسمه دوران جوانی خشایار شاه كه آن ھم از سنگ لاجورد است و در موزه ایران باستان نگھداری می شود . ( بھترین مجموعه ریزه كاری روی فلز ( طلا ، نقره و مفرغ ) شامل یك خنجر بدون غلاف ، ساغر و یك كاسه بزرگ و جند سر عصا یا دسته تخت و دسته سایه بان سلطنتی است كه اینھا بصورت كله شیر ، سر عقاب و بز كوھی منقوش شده اند و مطابق كتیبه ای كه در زیر لبه جام بزرگ طلایی به خط میخی و به سه زبان فارسی باستانی ، عیلامی و بابلی كنده شده متعلق به خشایار شاه و دوران ھخامنشی است . ھمچنین مجموعه نفیس دیگری از طلای ناب كه مربوط به دوران قبل از ھخامنشی بوده است و در زیویه كردستان كشف شده و شامل چند قطعه روپوش تخت و یك سینه ریز بزرگ است ، كه در كنار تمام آنھا سوراخھای كوچكی وجود دارد كه شاید جای میخ ھای طلایی است كه توسط آنھا بر روی تخت نصب می شده اند .)

رنگ آمیزی و لعاب سازی
از نقوش چندی كه روی سنگ رنگ آمیزی شده و اغلب كاشی ھای آن دوره كه شامل كتیبه ھای گاو بالدار ، فراد گارد جاویدان و ردیف شیرھای در حال حركت ھستند ، ھمچنین بر می آید كه استادان ایرانی در رنگ آمیزی با رنگ ھای سبز زیتونس ، زرد نارنجی ، آبی آسمانی ، قرمز سیر ، ارغوانی و لاجورد علاقمند بوده اند.

پس چنانچكه دیده می شود اھمیت و ابھت كاخھای تخت جمشید تنھا به مناسبت حجم و برافراشتگی ستونھا ،ارتفاع سقف ھا و خطوط مستقیم طرح بندی آنھا نبوده است بلكه از نظر پیكر تراشی ، ریزه كاری ، رنگ آمیزی و لعاب سازی نیز نمونه ھایی از گنجینه ھنرھای زیبای آن عھد می باشند و بر ھر ایرانی وطن پرست واجب است كه در حراست و نگاھداری باقیمانده این آثار ملی كمال توجه و ھمت خود را بكار بندد. زیرا در ھر گوشه و كنار این گنجینه ، شاھكار از ذوق و سلیقه به چشم می خورد و نوآوردی جلب نظر می كند كه دلیل بر منتھای علاقه ، حوصله و دقت سازندگان ربزدست آنھا و ھمچنین بلندی پایه تمدن و فرھنگ نیكان ما می باشد. درضمن باید خاطر نشان كرد كه در لوح ھای سنگی و گلی بدست آمده در تخت جمشید پرداخت تمام حقوق و مزایای كارگران ، استاد سنگ تراش ، طراحان و معماران این بنای عظیم تاریخی برای آیندگان به یادگار مانده است .

نویسنده : آریا حافظی

مطالب مشابه

دیدگاهتان را ثبت کنید